Айналамыздағы әр заттың өз нөмірі бар. Біз бұған қалай жеттік
Сүттегі штрихкод, кроссовкадағы артикул, кассадағы QR-код — біз кодтармен қоршалғанбыз және оларға әлдеқашан үйреніп қалдық. Тауарларды таңбалау қайдан шыққанын және неге онсыз әлемдегі бірде-бір нарық жұмыс істемейтінін түсініп көреміз.
Сіз кофехана кассасында тұрсыз, телефоныңызды шығарып, камераны экрандағы кішкентай шаршыға бағыттайсыз, сонда бір секундтан кейін ақша аударылып қойған. Kaspi QR өмірге соншалықты мықтап енген, тіпті не болып жатқанын байқамаймыз да: камера шифрланған деректерді оқыды, жүйе оларды шешіп, ақшаны аударды. Барлығы бір жарым секундта, оның қалай жасалғаны туралы бір де бір ойсыз.
Ал енді кеңірек қараңыз. Дәл осы принцип бойынша, бірақ тек тауардың өзі шифрланған, сіз жаңа ғана сөреден алған кофе қаптамасындағы штрихкод. Кім өндірді, қашан, ол заңды ма – мұның бәрі де қара-ақ жолақтар мен шаршыларға «жасырылған». Біз айналадағының бәрінің өз коды бар әлемде өмір сүреміз: паспорт нөмірі, телефон нөмірі, сүттегі штрихкод, дәрі қорабындағы DataMatrix. Wildberries-тегі тапсырыстарыңыз осы жүйелердің арқасында жетеді.
Адамзат тауарды жолақтар мен шаршыларға «шифрлау» идеясына қалай келді?
Бір кездері бәрі қарапайым болатын: өндіруші тауарға қағаз заттаңба жапсыратын немесе атауы, күні, партиясы жазылған мөр басатын. Бірақ XX ғасырда сауда сондай қарқынмен өсе бастады, кассирлер әр тауарды қолмен енгізуге үлгермейтін, ал қоймалар көзбен санайтын қораптарға батып кетті.
Идея кездейсоқ туды: 1940-жылдардың аяғында аспирант Бернард Сильвер дүкен директорының профессордан кассада тауарды өзі оқитын жүйе ойлап табуды сұрағанын естіп қалды. Профессор қолын сілтеп қоя салды, ал Сильвер ойланып қалды. Досы Норман Вудленд екеуі іске кірісті, және бірде Вудленд жағажайда отырып, саусақтарымен құмға сызып, Морзе әліпбиін графикалық жолақтарға айналдырды. Осылайша штрихкодтың алғашқы үлгісі дүниеге келді — ал 1974 жылы 26 маусымда Огайодағы супермаркетте тауар алғаш рет сканерленді: ол Wrigley's сағызының бір қаптамасы еді.
Үйіңіздегі штрихкоды бар кез келген затты немесе қаптаманы алып, оны аударып қараңыз. Жолақтардың астында 13 цифрдан тұратын штрихкодты көресіз. Бұл жай ғана кездейсоқ сандар жиынтығы сияқты көрінеді, бірақ шын мәнінде ондағы әрбір цифрдың өз мәні бар.
Алғашқы 2-3 сан: бұл өндіруші тіркелген елдің коды (тауар өндірілген жер емес, дәл тіркелген жері) Мысалы, 460–469 Ресей, 480 Қазақстан, 690–699 Қытай. Келесі бірнеше сан: GS1 қауымдастығы берген өндіруші компанияның бірегей нөмірі (бұл әлемде екі түрлі тауардың штрихкоды бірдей болмауы үшін кодтарды тарататын халықаралық ұйым). Одан әрі: нақты тауардың коды: дәл осы шоколадтың, дәл осы салмақтың, дәл осы қаптаманың. Ал соңғы, он үшінші сан – бақылау саны: ол барлық алдыңғы сандардан арнайы формула бойынша есептеледі және сканер код қате оқылған немесе бүлінген жағдайда бірден түсінуі үшін қажет.
Әртүрлі ені бар жолақтар — 0-9 цифрларының графикалық бейнесі; лазер оны сіз дауыстап айтып берудің орнына секундтың бір үлесінде оқып үлгереді. Яғни штрихкод — өз алдына сурет емес, сол 13 цифрды енгізудің неғұрлым жылдам тәсілі ғана.
Екінші буын: штрихкод жолақтары шаршыларға айналған кез
Жолақты штрихкод революция болды, бірақ оның елеулі шегі болды: ол өте аз ақпаратты сыйдырды, ең көбі бірнеше ондаған таңба. Касса үшін бұл жеткілікті еді, ал логистика, өндіріс, медицина үшін жеткіліксіз болды. Көбірек деректерді өзіне сыйдыратын бірдеңе керек еді.
Шешім Жапониядан келді. 1990-жылдардың басында Denso Wave компаниясының инженерлері алдында міндет тұрды: олардың зауыттарында ондаған түрлі кодтар пайдаланылды, қызметкерлер шатасты, ал кодтардың өздері тым аз пайдалы ақпаратты қамтыды. Инженер Масахиро Хара шешімді қолға алды. Аңыз бойынша, оған шабыт түскі ас кезінде, го ойынының партиясы кезінде келді. Ол тастар салынған тақтаға қарап, түсінді: код екі өлшемді болуы керек, жолақтар емес, тор. Осылайша 1994 жылы QR-код пайда болды: Quick Response, «жылдам жауап».
Шаршы формат жолақты ізашарына қарағанда ондаған есе көп деректерді сыйдырды, әрі кез келген бұрыштан және зақымдалған кезде де оқылатын. Технология Toyota зауыттарының шегінен тез шығып, әлемді жаулап ала бастады.
QR-кодтар штрихкодтарға ұқсас принцип бойынша жұмыс істейді, тек әлдеқайда әсем. Жолақтардан жасалған бір сызықтың орнына қара және ақ шаршылардан тұратын екі өлшемді тор пайдаланылады (оларды модульдер деп атайды). Әрбір шаршы - бұл нөл немесе бірлік, яғни деректер қарапайым компьютердегідей екілік түрде кодталған. Сондықтан мұндай код 13 цифрды емес, жүздеген таңбаны сыйдырады - бұл толық мәтін, сілтеме немесе тауар туралы деректер жиынтығы: өндіруші, шығарылған күні, партия нөмірі, жарамдылық мерзімі.
Ал QR-кодтың бұрыштарындағы үш үлкен шаршы — бұл әшекей емес. Олар сканерге қай жері жоғары, қайсысы төмен және код қандай бұрыштан суретке түсірілгенін анықтау үшін қажет — дәл сондықтан сіз QR-кодты төңкеріп немесе шетінен түсірсеңіз де, ол бәрібір оқылады.
Екі кодты тікелей салыстырсақ, айырмашылық анық болады. Штрихкод – деректердің бір ғана жолағы, ол шамамен 20-30 таңбаны сыйдырады, әрі оны дәл және дұрыс бұрышпен бағыттау керек, әйтпесе сканер оқымайды. QR-код: екі өлшемді тордың арқасында ол жүздеген есе көп ақпаратты сыйдырады, кез келген жағынан оқылады және кодтың бір бөлігі былғанса немесе зақымдалса да, жұмысын жалғастыра береді. Шын мәнінде, штрихкод – бұл мәтіннің бір жолы, ал QR – шаршыға сыйдырылған сайттың тұтас беті.
Сонымен, DataMatrix дегеніміз не? Және ол не үшін қажет?
Егер QR-код соншалықты жақсы болып, көп деректі сыйдырса және кез келген бұрыштан оқылса, онда жалпы тағы бірдеңе ойлап табудың не қажеті бар? Мәселе өлшемде. QR-код кофе қаптамасында немесе кеңістік бар телефон экранында тамаша жұмыс істейді. Бірақ таблетка қаптамасындағы заттаңбаны немесе спорттық аяқ киімнің табанындағы заттаңбаны елестетіп көріңіз: міне, онда әрбір миллиметр маңызды. Дәл осындай жағдайлар үшін DataMatrix арналған: ол әлдеқайда кіші аумақта сонша деректі сыйдырады және заттаңбаның зақымдалуын жақсырақ көтереді.
Бір қарағанда айырмашылық жоқ, өйткені сол ақ-қара шаршы модульдер принципі, тек орналасуы басқа. Бірақ дәл осы айырмашылық соңында дәрілерден бастап киімге дейінгі бүкіл әлемде тауарларды қандай кодпен таңбалайтынын анықтады.
"DataMatrix — бұл QR-кодтың бәсекелесі емес, оның неғұрлым ықшам және төзімді туысы. Дәл сондықтан оны миллиардтаған тауарларды таңбалау үшін таңдады."
Келесі мақалада DataMatrix-ті егжей-тегжейлі талдаймыз: код ішінен қалай құрылған, онда дәл не шифрланған және неліктен бүкіл әлемдегі мемлекеттер, соның ішінде Қазақстан, тауарларды таңбалаудың ұлттық жүйелері үшін дәл осыны таңдады.
